NOMA TUSHEN ARZIKI
Fitowa Ta 3
TUMATUR NA LALACEWA BAYAN GIRBI: SABON BINCIKE YA NUNA YIWUWAR RAGE ASARA A KANO
Gabatarwa
Noman tumatur na buƙatar jari, aiki da kulawa. Amma ko da manomi ya samu amfanin gona mai kyau, har yanzu zai iya fuskantar asara idan tumatur ya lalace kafin a kai shi kasuwa.
Wannan matsala tana nuna cewa nasarar noma ba ta tsaya ga yawan amfanin da aka girbe ba. Yadda ake tattarawa, tattara tumatur cikin kwanduna, ɗora kaya da jigilar su zuwa kasuwa na iya shafar yawan amfanin da zai tsira da kuma kuɗin da manomi zai samu.
Wani sabon binciken kimiyya da aka wallafa a ranar 14 ga Oktoba, 2026, ya nazarci amfani da kwandunan roba masu ɗorewa wajen rage asarar tumatur bayan girbi a wasu yankunan Jihar Kano. Sakamakon ya nuna cewa inganta hanyar tattara kayan gona na iya zama wani muhimmin mataki wajen kare jarin manoma.
Abin da binciken ya gano
Binciken mai taken “Impact of adopting re-usable plastic crates on postharvest losses among small scale tomato producers in Kano State, Nigeria” ya fito a mujallar Discover Agriculture.
Masu binciken, Tabeel Yerima Isreal, Olasunkanmi M. Bamiro da Mojisola Olanike Kehinde, sun yi amfani da bayanan manoman tumatur 209 daga Garum Mallam, Kura da Bunkure, waɗanda ke cikin yankin Rano na shirin bunƙasa noma na jihar.
A cikin bayanan da aka tattara, manoman da suka yi amfani da kwandunan gargajiya na kaba sun samu matsakaicin asarar tumatur da ta kai kusan kashi 25 cikin 100 na abin da suka girbe. A ɓangaren manoman da suka yi amfani da kwandunan roba masu ɗorewa, adadin asarar da aka rubuta ya kai kusan kashi 3 cikin 100.
Wannan babban bambanci ne a cikin samfurin da aka nazarta. Sai dai yana da muhimmanci a fahimci cewa waɗannan alkaluma ba su tabbatar da cewa kowane manomi a Kano zai samu irin wannan sakamako ba. Yanayin noma, yadda ake sarrafa kayan gona, nisan kasuwa da yanayin sufuri na iya bambanta.
Masu binciken sun kuma yi amfani da tsarin ƙididdiga don ƙiyasta tasirin kwandunan roba kan asarar kuɗi. Ƙiyasin ya nuna raguwar asarar kuɗi da kusan kashi 74 cikin 100 ga masu amfani da kwandunan, sannan ya nuna cewa waɗanda ba su yi amfani da su ba ma za su iya amfana idan suka fara amfani da su.
Wannan ƙiyasin na rage asarar kuɗi ne, ba tabbacin cewa za a rage yawan tumatur da ke lalacewa da kashi 74 ko 75 cikin 100 a dukkan gonaki ba.
Me ke sa tumatur ya lalace bayan girbi?
Tumatur na iya samun rauni ko murƙushewa yayin da ake tara shi, cika kwanduna, ɗora kaya ko jigilar su. Idan kwando ya yi zurfi ko aka cika shi fiye da kima, nauyin tumatur da ke sama na iya matsa wa wanda ke ƙasa.
Haka kuma, rashin isasshen iska, tsawon lokacin jigila da yanayin da aka ajiye kayan na iya ƙara haɗarin lalacewa.
Saboda haka, kula da kayan gona bayan girbi wani ɓangare ne na aikin noma da bai kamata a yi watsi da shi ba.
Me ya sa kwandunan roba suka ja hankali?
Kwandunan roba masu ɗorewa na iya ba da kariya mafi kyau ga tumatur yayin tattarawa da jigila idan aka kwatanta da wasu hanyoyin tattarawa, musamman idan aka yi amfani da su yadda ya kamata.
Binciken na 2026 ya nuna cewa manoma da dama ba sa maye gurbin kwandunan gargajiya gaba ɗaya; suna amfani da kwandunan roba tare da kwandunan kaba. Wannan na nuna cewa sauyin fasaha na iya kasancewa a hankali, maimakon a ce manoma sun daina amfani da tsohuwar hanyar gaba ɗaya.
Amma samun kwandunan roba ba ya nufin cewa dukkan matsalolin bayan girbi sun ƙare. Har yanzu ana buƙatar kulawa wajen girbi, tattarawa, adanawa da jigilar kayan gona.
Babban ƙalubale: Kuɗin saye da samuwa
Wani bincike da aka wallafa a mujallar Scientific Reports a ranar 19 ga Agusta, 2025, ya yi nazarin amfani da fasahohin rage asarar tumatur a Najeriya, ta amfani da bayanan manoma 1,704.
Binciken ya gano cewa tsadar sayen kwandunan roba da ƙarancin samunsu a yankunan karkara na daga cikin manyan ƙalubalen da ke hana manoma rungumar wannan fasaha. Ya kuma nuna cewa ƙungiyoyin manoma, samun damar kasuwanni da wasu halayen tsarin noma na iya taka rawa wajen yanke shawarar amfani da kwandunan.
Wannan yana nufin cewa ba za a ɗora wa manomi alhakin rashin amfani da kwandunan roba kawai ba tare da duba ko yana da damar samun su da kuɗin sayensu ba.
Wace mafita za a iya dubawa?
Akwai matakai da ƙungiyoyin manoma, masu sayen kayan gona da hukumomin da ke tallafa wa noma za su iya bincika:
1. Sayen kwanduna tare: Ƙungiyoyin manoma za su iya duba yiwuwar sayen kwanduna da yawa domin rage kuɗin da kowane manomi zai kashe shi kaɗai.
2. Tsarin haya ko rabon amfani: A inda sayen kwanduna ya yi tsada, ana iya nazarin tsarin da manoma da ’yan kasuwa za su riƙa amfani da kwanduna tare bisa yarjejeniya.
3. Horarwa kan kula da tumatur: Ya kamata a ba manoma da masu jigilar kaya bayanai kan yadda za a cika kwanduna, ɗora su da kuma rage matsin da zai iya lalata kayan.
4. Haɗa manoma da kasuwa: Kyautata dangantaka tsakanin manoma, masu saye da masu jigilar kaya na iya taimakawa wajen inganta yadda ake fitar da tumatur daga gona zuwa kasuwa.
Waɗannan shawarwari ne da ya kamata a gwada bisa yanayin manoma da kasuwannin Kano. Ba muna nufin cewa an riga an aiwatar da su a duk faɗin jihar ba.
Abin da har yanzu ba mu sani ba
Duk da sakamakon binciken, akwai wasu bayanai da ya kamata a samu kafin a iya yanke hukunci kan tasirin kwandunan roba a faɗin Kano.
Misali, nawa ne kuɗin sayen kwandon roba idan aka kwatanta da kwandon kaba? Tsawon wane lokaci kwandon roba zai iya ɗauka kafin ya lalace? Wane irin tanadi ne ake buƙata domin adanawa da mayar da kwandunan bayan an kai tumatur kasuwa? Kuma shin rage lalacewa zai isa ya biya ƙarin kuɗin da manomi zai kashe wajen samun kwandunan?
Binciken da aka duba bai ba mu damar ba da cikakkun amsoshi ga duk waɗannan tambayoyin ba. Saboda haka, ana buƙatar ƙarin bayanai kan kuɗin kwanduna, yanayin amfani da su da ribar da manoma za su samu a aikace.
Kammalawa
Darasin da za a koya daga wannan bincike shi ne, kare amfanin gona bayan girbi yana da muhimmanci kamar samar da shi a gona. Idan tumatur ya lalace kafin a sayar da shi, manomi na iya rasa wani ɓangare na kuɗin da ya kashe wajen noman.
Bayanan da aka tattara daga wasu manoman Kano sun nuna cewa kwandunan roba masu ɗorewa na iya taimakawa wajen rage asara. Amma domin a faɗaɗa amfaninsu, dole ne a duba tsadar saye, samuwarsu, horarwa da yadda za a yi amfani da su yadda ya kamata.
Ga masu tsara manufofin noma da ƙungiyoyin manoma, babban abin dubawa shi ne yadda za a sauƙaƙa samun hanyoyin da za su taimaka wajen kare amfanin gona da ribar manomi.
Domin nasarar noma ba wai yawan abin da aka girbe kawai ba ne, har da yawan abin da ya tsira zuwa kasuwa.
NOMA TUSHEN ARZIKI
Mu Bincika. Mu Tambaya. Mu Bayyana Abubuwan da Muka Gano: Daga Alfijir Labarai.
Madogara
1. Isreal, T. Y., Bamiro, O. M., da Kehinde, M. O. (2026). “Impact of adopting re-usable plastic crates on postharvest losses among small scale tomato producers in Kano State, Nigeria.” Discover Agriculture. https://doi.org/10.1007/s44279-026-00793-z
2. Yami, M. da abokan aikinsa (2025). “Adoption of postharvest innovations to minimize tomato losses in Nigeria.” Scientific Reports. https://doi.org/10.1038/s41598-025-15618-0
Rahoton Alfijir Labarai ne bisa nazarin wallafe-wallafen kimiyya da aka ambata. An bambanta sakamakon da bincike ya auna da shawarwarin da za a iya ɗauka daga gare shi.
📢 KU BI ALFIJIR LABARAI
Ku kasance tare da Alfijir Labarai / Alfijir News domin samun sahihan labarai, rahotanni, bincike da muhimman bayanai daga Kano, Najeriya da duniya.
📩 TUNTUƁA DA HAƊIN GWIWA
Kira/WhatsApp: +234 803 207 7835
🌐 KAFAFEFENMU
X: https://twitter.com/Musabestseller?s=09
Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=100089640289165
Threads: https://www.threads.net/@alfijirlabarai
YouTube: https://www.youtube.com/@BestsellerChannel12
Instagram: https://www.instagram.com/musa_bestseller?utm_source=qr&r=nametag
📲 WhatsApp Group:
https://chat.whatsapp.com/Ilj1iz8v3sa3nBfrCz9U6f
ALFIJIR LABARAI MEDIA SERVICES
Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce
© 2026 Alfijir Labarai Media Services