HALIN DA AKE CIKI A FANNIN ILIMI A NAJERIYA DA SAURAN JIHOHI — 2026
KASHI NA TARA
Binciken ilimin sana’o’i, ƙwarewar matasa da damar samun aikin yi a Najeriya.
Gabatarwa
A Najeriya, samun takardar shaidar kammala makaranta ba lallai ne ya zama tabbacin cewa mutum yana da ƙwarewar da zai iya amfani da ita wajen samun aikin yi ko kafa sana’arsa ba.
A gefe guda kuma, masana’antu da kamfanoni suna buƙatar ma’aikata masu ƙwarewa a fannoni kamar lantarki, walda, gyaran motoci, fasahar sadarwa, aikin famfo, aikin gine-gine da sauran sana’o’in fasaha.
Wannan ya haifar da tambaya mai muhimmanci: Shin tsarin ilimin Najeriya yana bai wa matasa ƙwarewar da za ta taimaka musu su samu aikin yi, ko kuwa har yanzu muna fi mayar da hankali kan takardun shaidar karatu fiye da ƙwarewar aiki?
A wannan kashi, ALFIJIR LABARAI ta binciki shirye-shiryen ilimin sana’o’i da fasaha, adadin waɗanda ke cin gajiyarsu, sakamakon da aka bayyana da kuma ƙalubalen da ke tsakanin koyon sana’a da samun aikin yi.
Menene ilimin sana’o’i da fasaha?
Ilimin sana’o’i da fasaha, wanda ake kira Technical and Vocational Education and Training (TVET), wani tsari ne na koyar da mutum ilimi da ƙwarewar da zai iya amfani da su wajen gudanar da sana’a ko aiki.
Ba koyar da ka’ida kawai ake yi ba. Ana haɗa karatu da aiki a aikace domin ɗalibi ya fahimci yadda ake amfani da kayan aiki, warware matsaloli da kuma gudanar da sana’ar da yake koya.
Daga cikin fannoni akwai:
– Lantarki da girka na’urorin hasken rana.
– Walda da ƙera ƙarfe.
– Gyaran motoci da babura.
– Aikin famfo da bututun ruwa.
– Sassaƙa da aikin katako.
– Gina gidaje da shimfiɗa tayal.
– Gyaran kwamfuta da kayan sadarwa.
– Ƙirar tufafi da ɗinki.
– Kiwo da aikin noma na zamani.
– Fasahar sadarwa da samar da kayan dijital.
Irin wannan ilimi yana da muhimmanci domin yana iya taimaka wa matasa su samu aikin yi, su kafa sana’o’insu ko kuma su zama ƙwararrun ma’aikata a masana’antu.
Shirin TVET na Gwamnatin Tarayya: Mene ne ake yi?
Gwamnatin Tarayya, ta hannun Ma’aikatar Ilimi, tana aiwatar da shirin Technical and Vocational Education and Training (TVET) domin ƙarfafa koyon sana’o’i da ƙwarewar aiki a Najeriya.
Shirin yana amfani da cibiyoyin horo da aka amince da su a faɗin ƙasar. Ana koyar da sana’o’i da suka shafi buƙatun kasuwar aiki, tare da tallafin kuɗin alawus ga waɗanda suka cancanta.
A ranar 28 Oktoba 2026, Ministan Ilimi, Dr Maruf Tunji Alausa, ya bayyana cewa gwamnati ta rage fannoni 82 da ake koyarwa a baya zuwa sana’o’i 28 da ta ce sun fi dacewa da buƙatun kasuwar aiki.
Ya kuma bayyana cewa kusan kashi 80 cikin ɗari na tsarin koyarwar yana karkata ne ga aikin hannu, yayin da kashi 20 cikin ɗari yake kan koyarwar ka’ida.
Wannan tsari na da nufin tabbatar da cewa matasa ba sa koyo a aji kawai, suna samun damar yin aiki da kayan aikin sana’ar da suke koya.
Nawa ne ke cikin shirin?
A ranar 21 Oktoba 2026, Ministan Ilimi ya bayyana cewa kusan mutum 250,000 suna cikin horon TVET a cibiyoyi sama da 1,200 da aka amince da su a faɗin Najeriya.
Ya kuma bayyana cewa sabon shafin neman shiga shirin ya samu kusan buƙatun neman horo miliyan 1.4 cikin makonni biyu.
Wannan adadi ya nuna irin sha’awar da matasa ke da ita wajen samun ilimin sana’a. Amma akwai bambanci tsakanin waɗanda suka nemi shiga shiri, waɗanda aka yi wa rajista, waɗanda ke samun horo da waɗanda suka kammala.
Saboda haka, ba za a ɗauki dukkan masu neman shiga shirin ko waɗanda aka yi wa rajista a matsayin waɗanda suka kammala horo ba.
Sakamakon rukunin farko: Nawa ne suka samu aikin yi?
Wannan shi ne ɗaya daga cikin muhimman abubuwan da suka fito a cikin bincikenmu.
A wani rahoto da aka wallafa a watan Nuwamba 2026, an ruwaito Ministan Ilimi yana cewa rukunin farko na shirin TVET, wanda ya ƙunshi kusan mutum 36,000, ya kammala horo, kuma kusan kashi 50 cikin ɗari sun samu aikin yi.
Idan aka yi la’akari da wannan sanarwa, akwai alamar cewa shirin ya fara samar da wasu sakamako a fannin aikin yi.
Sai dai akwai tambayoyin da har yanzu ba su samu cikakkiyar amsa ba:
– Shin waɗanda aka ce sun samu aikin yi suna aiki ne a kamfanoni ko sun kafa sana’o’insu?
– Shin aikin da suka samu yana da alaƙa da sana’ar da suka koya?
– Shin aikin na dindindin ne ko na ɗan lokaci?
– Ta yaya aka tantance adadin waɗanda suka samu aikin yi?
– Akwai rahoton bibiyar waɗannan matasa bayan kammala horo?
Ba mu samu cikakken rahoton tantancewa mai zaman kansa da zai tabbatar da wannan adadi ba. Saboda haka, ya dace a danganta bayanin da Ministan Ilimi, maimakon gabatar da shi a matsayin sakamakon bincike mai zaman kansa.
Tallafin kuɗi da kayan aikin sana’a
Ministan Ilimi ya bayyana cewa masu horon da suka cancanta suna samun alawus na ₦30,000 a kowane wata, yayin da cibiyoyin horo ke samun ₦50,000 ga kowane mai horo domin tallafa wa gudanar da horon.
Haka kuma, an bayyana shirin samar da kayan fara sana’a ga waɗanda suka kammala horo domin su samu damar amfani da ƙwarewar da suka koya.
Wannan mataki na da muhimmanci saboda matashi zai iya kammala horon sana’a amma ya kasa fara aiki saboda rashin kayan aiki ko jari.
Sai dai ya kamata gwamnati ta bayyana yadda ake rarraba kayan fara sana’ar, adadin waɗanda suka amfana da su da kuma yadda ake tabbatar da cewa kayan sun isa ga waɗanda suka kammala horo.
Kano: Cibiyar Aliko Dangote Skills Acquisition Centre
A Jihar Kano ma akwai wani muhimmin misali na ƙoƙarin bunƙasa ilimin sana’o’i.
A ranar 1 Afrilu 2026, Ma’aikatar Ilimi ta Tarayya ta fitar da sanarwa kan Aliko Dangote Ultra-Modern Skills Acquisition Centre da ke Kano.
Ma’aikatar ta bayyana cewa cibiyar tana aiki a ƙarƙashin shirin TVET II–IDEAS, kuma mutane 300 suna samun horo tun daga Nuwamba 2025 a fannoni uku:
1. Sana’ar sarrafa fata.
2. Girka na’urorin hasken rana (Solar PV Installation).
3. Ayyukan karɓar baƙi da kula da otel (Hospitality).
Bayan wasu rahotanni da suka tayar da tambaya kan ko ana amfani da cibiyar, Ma’aikatar ta bayyana cewa tawagar da Majalisar Ƙasa kan Ƙwarewa ta tura ta ziyarci cibiyar a ranar 30 Maris 2026, inda ta tabbatar da cewa masu horo 300 da aka tura suna gudanar da horonsu.
Haka kuma, Ma’aikatar ta bayyana cewa Alhaji Aliko Dangote ya yi alƙawarin karɓar ragamar kula da cibiyar na tsawon shekaru 20 tare da faɗaɗa wuraren koyar da sana’o’i.
Wannan bayani ya tabbatar da cewa cibiyar tana da masu horo kuma ana gudanar da ayyukan koyarwa. Sai dai har yanzu akwai buƙatar samun sabon rahoto kan adadin waɗanda suka kammala horon, takardun shaidar da suka samu da kuma waɗanda suka samu aikin yi.
Shirin IDEAS: Inganta makarantun fasaha da ƙwarewar ma’aikata
Baya ga babban shirin TVET, akwai wani shiri mai suna Innovation Development and Effectiveness in the Acquisition of Skills (IDEAS), wanda Gwamnatin Tarayya ke aiwatarwa tare da tallafin Bankin Duniya.
Shirin IDEAS yana da manufar inganta tsarin koyon sana’o’i a Najeriya, haɗa makarantun fasaha da masana’antu, ƙarfafa koyar da sana’o’i a ɓangaren da ba na gwamnati ba da kuma inganta ƙwarewar malamai.
A bayanan da Ma’aikatar Ilimi ta wallafa, ta bayyana cewa:
– An gyara tare da samar da kayan aiki a makarantun fasaha 103 na tarayya da jihohi.
– An gyara tare da samar da kayan aiki a dakunan koyar da sana’a 110.
– Sama da mutum 40,000 sun shiga horo a ƙarƙashin shirin NYESAF/IDEAS-TVET.
– Mutane 122,064 sun samu horon ƙwarewar dijital a ƙarƙashin shirin IDEAS.
Waɗannan alkaluma na shirin IDEAS ne, ba adadin waɗanda suka shiga babban shirin TVET na yanzu ba. Haka kuma, samun horo ko kayan aiki ba shi kaɗai ke tabbatar da cewa an samu aikin yi ba.
Babbar matsala: Kammala horo ba daidai yake da samun aiki ba
Daya daga cikin muhimman abubuwan da ya kamata a kula da su shi ne bambancin tsakanin horar da matasa da kuma samar musu da damar yin amfani da ƙwarewar da suka samu.
Matashi zai iya kammala horon gyaran mota, walda, lantarki ko girka na’urorin hasken rana, amma idan bai samu kayan aiki, jari, kasuwa ko damar samun aiki ba, ƙwarewar da ya koya za ta iya zama ba tare da amfani sosai ba.
Haka kuma, akwai buƙatar tabbatar da cewa cibiyoyin horo suna da malamai ƙwararru, kayan aiki na zamani da kuma tsarin koyarwa da ya dace da buƙatun kasuwar aiki.
Ya kamata a duba ko masu horo suna samun damar yin koyon aiki a kamfanoni da masana’antu, domin hakan na iya taimaka musu su fahimci ainihin yanayin aikin da za su fuskanta bayan kammala horo.
Shin kasuwar aiki tana samun ƙwararrun ma’aikata?
Wannan tambaya ce da ya kamata a yi wa hukumomin ilimi, masu masana’antu da ƙungiyoyin ma’aikata.
Idan makarantu suna koyar da sana’o’in da ba su dace da buƙatun kasuwa ba, akwai yiwuwar matasa su kammala horo amma su kasa samun damar amfani da ƙwarewar da suka samu.
Saboda haka, ana buƙatar haɗin gwiwa tsakanin makarantu, cibiyoyin horo da kamfanoni domin a riƙa sabunta darussa bisa buƙatun tattalin arziki da fasahar zamani.
Haka kuma, ya kamata a samar da tsarin bibiyar waɗanda suka kammala horo domin a san ko sun samu aiki, sun kafa sana’a ko kuma suna buƙatar ƙarin horo.
Wane mataki ya kamata a ɗauka?
Domin ilimin sana’o’i ya zama hanyar samun ci gaba ga matasa, akwai buƙatar:
1. Samar da isassun kayan aiki a makarantun fasaha da cibiyoyin horo.
2. Ƙarfafa horar da malamai da masu koyar da sana’o’i.
3. Haɗa cibiyoyin horo da kamfanoni domin ɗalibai su samu damar koyon aiki a aikace.
4. Samar da tsarin tallafa wa waɗanda suka kammala horo da kayan aiki ko jari bisa ƙa’idoji.
5. Tabbatar da cewa takardun shaidar ƙwarewa suna da karɓuwa a kasuwar aiki.
6. Bibiyar waɗanda suka kammala horo domin a tantance nasarar shirye-shiryen.
7. Ƙara wayar da kan iyaye da matasa cewa ilimin sana’a hanya ce ta samun ilimi da dogaro da kai, ba wata hanya ce ta ƙasa da ilimin jami’a ba.
Tambayoyin da ALFIJIR LABARAI ke son samun amsarsu
Domin zurfafa binciken, ya dace a nemi martani daga Ma’aikatar Ilimi ta Tarayya, Hukumar NBTE, hukumomin ilimi na jihohi da cibiyoyin horar da sana’o’i.
Ga tambayoyin da muke son amsarsu:
– Nawa ne daga cikin matasan da suka shiga shirin TVET suka kammala horo?
– Nawa ne suka samu takardun shaidar ƙwarewa?
– Shin akwai rahoton da ke tabbatar da cewa kashi 50 cikin ɗari na rukunin farko sun samu aikin yi?
– Waɗanda aka ce sun samu aiki, nawa ne suka yi aikin da ya dace da sana’ar da suka koya?
– Nawa ne suka samu kayan fara sana’a bayan kammala horo?
– Wane mataki ake ɗauka domin tabbatar da cewa cibiyoyin horo suna da ingantattun kayan aiki?
– Ta yaya ake tantance cewa sana’o’in da ake koyarwa sun dace da buƙatun kasuwar aiki?
– A Kano, wane ci gaba aka samu a Aliko Dangote Skills Acquisition Centre tun bayan fara horon?
Kammalawa
Ilimin sana’o’i da fasaha na iya zama ɗaya daga cikin muhimman hanyoyin rage gibin ƙwarewa, samar da aikin yi da bunƙasa tattalin arzikin Najeriya.
Shirin TVET na Gwamnatin Tarayya da cibiyoyin horo irin na Aliko Dangote Skills Acquisition Centre a Kano suna nuna ƙoƙarin faɗaɗa wannan fanni.
Amma ba za a auna nasarar ilimin sana’o’i da yawan waɗanda suka yi rajista ko suka shiga horo kawai ba. Abin da ya fi muhimmanci shi ne yawan waɗanda suka kammala horo, suka samu ƙwarewar da ta dace, suka samu aikin yi ko suka kafa sana’o’insu.
Tambayar da muke bar wa hukumomi ita ce: Shin muna horar da matasa ne kawai, ko muna tabbatar da cewa ƙwarewar da suka samu tana buɗe musu ƙofar aikin yi da dogaro da kai?
📢 KU BIBIYI ALFIJIR LABARAI
Ku kasance tare da Alfijir Labarai / Alfijir News domin samun sahihan labarai, rahotanni, bincike da muhimman bayanai daga Kano, Najeriya da duniya.
📩 TUNTUƁA DA HAƊIN GWIWA
WhatsApp: +234 0701 111 3809
KIRA: +234 803 207 7835
🌐 KAFAFEFENMU
X: https://twitter.com/Musabestseller?s=09
Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=100089640289165
Threads: https://www.threads.net/@alfijirlabarai
YouTube: https://www.youtube.com/@BestsellerChannel12
Instagram: https://www.instagram.com/musa_bestseller?utm_source=qr&r=nametag
📲 WhatsApp Group:
https://chat.whatsapp.com/Ilj1iz8v3sa3nBfrCz9U6f
ALFIJIR LABARAI MEDIA SERVICES
Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce
© 2026 Alfijir Labarai Media Services
