KOWA YA TUNA BARA!
FITOWA TA 13
JANAR SANI ABACHA DA RUWA DA FADAMA A NAJERIYA: ABIN DA YA GADA, ABIN DA YA CI GABA DA SHI DA ABIN DA AKA DAKATAR
A tarihin ci gaban Najeriya, ruwa da faama suna da alaƙa kai tsaye da noma, samar da abinci, kiwo, kamun kifi da rayuwar miliyoyin mutane.
Amma idan muna son fahimtar abin da ya faru a zamanin Janar Sani Abacha, bai isa mu lissafa dammali kawai ba. Dole ne mu tambayi: Wane aiki aka gada? Wane aka ci gaba da shi? Wane aka dakatar? Kuma wane sakamako aka samu?
KASAFIN AGRICULTURE AND WATER SERVICES
Bayanan tarihi na IMF sun nuna cewa kasafin gwamnatin tarayya da aka tsara wa Agriculture and Water Services ya ƙaru daga ₦2.908bn a 1993 zuwa ₦9.043bn a 1998.
Alkaluman shekarun sun kasance:
1993 — ₦2.908bn
1994 — ₦3.362bn
1995 — ₦3.924bn
1996 — ₦5.713bn
1997 — ₦7.398bn
1998 — ₦9.043bn
Wannan yana nuna ƙaruwa mai yawa a cikin kasafin wannan fanni. Amma kamar yadda muka saba a wannan jerin, kasafin da aka tsara ba hujja ba ce cewa duk kuɗin an kashe su ba.
Haka kuma, shekarar 1993 ta ƙunshi lokacin kafin Abacha ya hau mulki, yayin da 1998 ta ƙunshi watanni bayan rasuwarsa.
Saboda haka, ba za mu jingina dukkan alkaluman kai tsaye ga gwamnatin Abacha ba.
HADEJIA VALLEY: AN FARA KAFIN ABACHA, AMMA AN CI GABA A LOKACINSA
Ɗaya daga cikin misalan da suka fi dacewa da wannan bincike shi ne Hadejia Valley Irrigation Project.
An fara aikin a 1981, amma aka dakatar da shi a 1984 saboda matsalar kuɗi.
An sake fara aikin a 1992, kafin Abacha ya hau mulki. A cikin kwangilar 1992–1996, an kammala wasu muhimman sassa, ciki har da hectares 1,979 na ƙasar ban-ɗama, feeder canal, main canal da headworks.
Amma aikin bai kammala ba.
A shekarar 1996, an sake dakatar da aikin saboda matsalar kuɗi. A lokacin, ragowar aikin bai kammala ba.
A watan Afrilu 1998, Petroleum Trust Fund (PTF) ta karɓi ragowar aikin domin sake dubawa da sake bayar da kwangila. Bayan an soke PTF a 1999, aikin ya koma Hadejia-Jama’are River Basin Development Authority.
Wannan misali kaɗai yana nuna mana muhimmin bambanci:
An fara aikin kafin Abacha. An ci gaba da shi a lokacin Abacha. An kammala wani sashe. Amma aikin gaba ɗaya bai kammala a lokacin ba.
Wannan shi ne irin bayanin da muke son Fitowa ta 13 ta bayar.
CHALLAWA GORGE DAM: BA ABACHA YA KAMMALA SHI BA
Haka kuma, ba za mu yi kuskuren danganta Challawa Gorge Dam ga gwamnatin Abacha ba.
An kammala dam ɗin ne a 1992, kafin Abacha ya karɓi mulki.
Amma dam ɗin yana da muhimmiyar rawa wajen tsarin ruwan da ake amfani da shi a Hadejia Valley Irrigation Project, wanda aka tsara domin amfani da ruwan da ake samu daga Challawa da Tiga dams.
Saboda haka, abin da za mu ce shi ne:
Challawa Gorge Dam ya kasance wani muhimmin bangare na tsarin ruwa da ban-ɗama da gwamnatin Abacha ta gada, ba aikin da gwamnatin ta fara ko ta kammala ba.
Wannan bambanci yana da matuƙar muhimmanci.
KAFIN ZAKI: LOKACIN DA AKA DAKATAR DA AIKI
A gefe guda kuma, akwai ayyukan da ba za mu iya bayyana zamanin Abacha a matsayin ci gaba kawai ba.
Kafin Zaki Dam yana cikin irin waɗannan misalai.
Aikin ya samo asali ne kafin gwamnatin Abacha, amma a lokacin mulkinsa an dakatar da kwangilar a 1994, sannan aka kafa bincike kan aikin.
Wannan ya ƙara nuna cewa tarihin ayyukan ruwa a wannan lokaci yana da bangarori biyu:
Akwai ayyukan da aka ci gaba da su.
Akwai kuma ayyukan da aka dakatar da su.
Saboda haka, ba za mu yi amfani da yawan kuɗin kasafi kaɗai mu yanke hukunci kan nasarar shirin ruwa ba.
ME YA SA FADAMA TAKE DA MUHIMMANCI?
Hadejia Valley ba aikin noma kawai ba ne.
Bayanan World Bank sun bayyana aikin a matsayin multi-purpose project, wanda aka tsara domin tallafa wa:
noman amfanin gona
kiwo
kamun kifi
al’ummomin manoma
An tsara aikin gaba ɗaya da damar ban-ɗama mai girman kusan hectares 25,000, kashi-kashi.
Saboda haka, idan aikin ya yi nasara, amfanin da ake tsammani ba zai tsaya ga manomi ɗaya ba. Zai shafi samar da abinci, ayyukan yi da tattalin arzikin al’ummomin yankin.
Amma idan aikin ya tsaya, tambayar ita ce:
Me ya faru da kuɗin da aka kashe? Kuma me ya faru da amfanin da aka yi niyyar samarwa?
ABIN DA YA SA BA ZA MU YI GAGGAWAR HUKUNCI BA
Akwai wani abu mai muhimmanci da wannan bincike ya koya mana.
Idan muka ga:
₦2.908bn → ₦9.043bn
ba za mu ce kai tsaye:
“An samu babban ci gaba a harkar ruwa.”
Domin sai mun san:
Nawa aka saki?
Nawa aka kashe?
Wane aiki aka yi?
Wane aiki aka kammala?
Wane aiki ya tsaya?
Kuma me jama’a suka samu?
Haka kuma, idan muka ga aikin da bai kammala ba, ba za mu ce kai tsaye gwamnatin Abacha ce ta gaza ba, idan aikin an fara shi shekaru kafin ta hau mulki.
ABIN DA BAYANAN SUKA TABBATAR
A wannan mataki, abubuwan da za mu iya tabbatarwa su ne:
Na farko: an samu ƙaruwa a kasafin Agriculture and Water Services a cikin shekarun da muke dubawa.
Na biyu: Hadejia Valley Irrigation Project ya fara tun 1981, an sake fara aikin a 1992, an kammala wasu sassa a lokacin kwangilar 1992–1996, amma aikin ya sake samun tsaiko a 1996.
Na uku: PTF ta karɓi ragowar aikin Hadejia Valley a 1998 domin sake dubawa da sake bayar da kwangila, amma aikin bai kammala ba a lokacin Abacha.
Na huɗu: Challawa Gorge Dam an kammala shi kafin Abacha ya hau mulki, amma ya kasance wani muhimmin bangare na tsarin ruwan da Hadejia Valley Irrigation Project ya dogara da shi.
Na biyar: akwai ayyukan ruwa da aka dakatar a lokacin Abacha, don haka tarihin lokacin ba wai ci gaba ne kawai ba.
KAMMALAWA
Tarihin ruwa da fadama a zamanin Janar Sani Abacha yana buƙatar fiye da jerin sunayen dammali.
Yana buƙatar mu duba abin da aka gada, abin da aka ci gaba da shi, abin da aka kammala, abin da ya tsaya da kuma abin da ya koma hannun wasu hukumomi bayan wannan lokaci.
Abin da muka gani a Hadejia Valley ya nuna mana cewa wani aiki na iya fara kafin gwamnati, ya ci gaba a lokacinta, ya samu wani mataki na kammalawa, amma ya kasa kammala gaba ɗaya saboda matsalolin kuɗi.
Wannan shi ne dalilin da ya sa:
KOWA YA TUNA BARA!
Ba domin mu yi wa tarihi hukunci tun farko ba.
Mu bincika. Mu tambaya. Mu duba hujja. Sannan mu bar bayanai su yi magana.
MAJALLOLIN BAYANAI
International Monetary Fund — Nigeria: Statistical Appendix.
World Bank — Hadejia Valley Irrigation Project documentation.
📢 KU BI ALFIJIR LABARAI
Ku kasance tare da Alfijir Labarai / Alfijir News domin samun sahihan labarai, rahotanni, bincike da muhimman bayanai daga Kano, Najeriya da duniya.
📩 TUNTUƁA DA HAƊIN GWIWA
Kira/WhatsApp: +234 803 207 7835
🌐 KAFAFEFENMU
X: https://twitter.com/Musabestseller?s=09
Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=100089640289165
Threads: https://www.threads.net/@alfijirlabarai
YouTube: https://www.youtube.com/@BestsellerChannel12
Instagram: https://www.instagram.com/musa_bestseller?utm_source=qr&r=nametag
📲 WhatsApp Group:
https://chat.whatsapp.com/Ilj1iz8v3sa3nBfrCz9U6f
ALFIJIR LABARAI MEDIA SERVICES
Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce
© 2026 Alfijir Labarai Media Services
