KOWA YA BAR GIDA!
Binciken Al’adu, Tarihi da Gadonmu
KASHI NA SHIDA
GABATARWA
Kano ta daɗe tana da suna a matsayin cibiyar kasuwanci a Arewacin Najeriya da sauran sassan Afirka ta Yamma. Daga cikin wuraren da suka taimaka wajen gina wannan suna akwai Kasuwar Kurmi, wadda ta haɗa tarihi, sana’o’in gargajiya da hulɗar ’yan kasuwa daga wurare daban-daban.
Kasuwar Kurmi ba wurin saye da sayarwa kawai ba ce. Tarihinta yana ba mu damar fahimtar yadda cinikayya, ƙwarewar sana’o’i da hulɗar al’umma suka taimaka wajen bunƙasa tsohon birnin Kano.
A wannan kashi na shirin KOWA YA BAR GIDA!, Alfijir Labarai ta binciki asalin kasuwar, rawar da ta taka a hanyoyin cinikayya, kayayyakin da suka shahara a cikinta da kuma muhimmancin kare wannan gado na tarihi.
ASALIN KASUWAR KURMI: ME MAJIYOYI SUKA CE?
Bayanan tarihin da Gwamnatin Jihar Kano ta wallafa sun danganta kafa Kasuwar Kurmi da Sarkin Kano Muhammadu Rumfa a shekara ta 1463. Mulkin Muhammadu Rumfa ya kasance daga 1463 zuwa 1499, kuma zamaninsa yana daga cikin muhimman lokutan bunƙasar tsohon birnin Kano.
Sai dai wani rahoton Trust Radio da aka wallafa a ranar 24 Janairu 2026 ya kawo wani bayani dabam daga tarihin baka.
A cewar Alhaji Muntari Shehu, wani ɗan kasuwa da rahoton ya tattauna da shi, tarihin da ya gada daga kakanninsa yana danganta farkon cinikayyar wurin da wani wuri da ake kira Larabar Kanawa, kafin Muhammadu Rumfa ya tsara ko ya ware wurin da kasuwar take a yanzu.
Wannan bayani ba ya tabbatar da cewa kasuwar ta riga ta kasance da tsarinta na yanzu kafin zamanin Rumfa. Amma yana nuna cewa akwai tarihin baka da ke buƙatar ƙarin bincike domin fayyace yadda cinikayyar wurin ta fara.
Saboda haka, ya dace a bambanta abubuwa biyu: bayanan hukuma sun danganta kafa kasuwar da Muhammadu Rumfa a ƙarni na 15; yayin da wasu bayanan tarihin baka ke nuna yiwuwar kasancewar cinikayya a yankin tun kafin wannan lokaci.
Wannan bambanci yana da muhimmanci domin tarihin al’umma yana buƙatar a tattara labaran da aka gada tare da kwatanta su da rubutattun bayanai da sauran shaidun tarihi.
KASUWAR KURMI DA HANYOYIN CINIKAYYAR SAHARA
A zamanin da hanyoyin sufuri na zamani ba su bunƙasa ba, hanyoyin cinikayya ta hamadar Sahara sun haɗa al’ummomin Afirka ta Yamma da yankunan Arewacin Afirka.
Bayanan Cibiyar Tarihi ta UNESCO sun bayyana Kasuwar Kurmi a matsayin ɗaya daga cikin tsofaffin manyan kasuwanni a Afirka. A tarihi, kasuwar ta kasance wurin musayar kayayyakin da suka fito daga Arewacin Afirka da kayayyakin cikin gida ta hanyoyin cinikayyar hamadar Sahara.
Wannan yana nuna cewa Kano ba ta dogara da cinikayyar cikin gida kawai ba. Tana cikin tsarin hulɗar tattalin arziki da ya haɗa al’ummomi masu nisa, inda kayayyaki da ƙwarewar sana’o’i ke wucewa daga wannan yanki zuwa wani.
Sai dai ba za a ɗauka cewa duk kayayyakin da aka sayar a kasuwar sun fito daga ƙasashe ko yankuna iri ɗaya a kowane zamani ba. Hanyoyin cinikayya suna sauyawa bisa yanayin siyasa, sufuri da bukatun masu saye.
SANA’O’IN GARGAJIYA DA KAYAYYAKIN KASUWAR
Daya daga cikin abubuwan da suka ba Kasuwar Kurmi muhimmanci shi ne alaƙarta da sana’o’in gargajiya.
UNESCO ta bayyana cewa kasuwar tana da layuka ko sassan da ’yan kasuwa ke sayar da kayayyaki iri ɗaya. Daga cikin kayayyakin da aka danganta da kasuwar akwai:
1. Kayan fata da kayayyakin da ake ƙera daga fata.
2. Yadudduka da kayan masaku.
3. Kayan ƙarfe da tagulla.
4. Kayan yaji da wasu kayayyakin kasuwanci na gargajiya.
Waɗannan kayayyaki suna nuna alaƙar da ke tsakanin kasuwanci da ƙwarewar masu sana’a. A baya, sana’o’i irin su saƙa, sarrafa fata da ƙera kayan ƙarfe sun kasance wani ɓangare na tattalin arzikin biranen Hausawa.
Kasuwanni kamar Kurmi sun taimaka wajen samar da wuraren da masu sana’a za su kai kayayyakinsu, masu saye su samu abin da suke nema, sannan ’yan kasuwa su haɗa kayayyaki daga yankuna daban-daban.
Wannan gado yana da daraja ba saboda kuɗin da aka samu daga ciniki kawai ba, har ma saboda ilimi da fasahar da ake iya gada daga iyaye zuwa ’ya’ya.
KURMI A MATSAYIN CIBIYAR HULƊAR AL’UMMA
Kasuwanni na gargajiya sun kasance wuraren haɗuwar mutane daga wurare daban-daban. Cinikayya tana buƙatar sadarwa, amincewa, sanin farashi da fahimtar bukatun masu saye.
Rahoton Trust Radio na Janairu 2026 ya kawo bayanin cewa ’yan kasuwa daga al’ummomi daban-daban sun yi hulɗa a Kasuwar Kurmi. Rahoton ya kuma bayyana yadda wasu ’yan kasuwa suka gaji rumfunansu ko sana’o’insu daga iyayensu da kakanninsu.
Wannan bayani yana nuna cewa tarihin kasuwa na iya zama tarihin iyalai da sana’o’i, ba tarihin gine-gine da kayayyaki kawai ba.
Duk da haka, domin a rubuta cikakken tarihin zamantakewar kasuwar, ana buƙatar a tattara shaidun tsofaffin ’yan kasuwa, masu sana’a da masu binciken tarihin Kano. Hakan zai taimaka wajen tabbatar da yadda hulɗar al’umma ta sauya daga zamani zuwa zamani.
KASUWAR KURMI A CIKIN GADON TARIHIN KANO
Muhimmancin Kasuwar Kurmi ya wuce cinikayya. Tana daga cikin wuraren da ke da alaƙa da tarihin tsohon birnin Kano.
Cibiyar Tarihi ta UNESCO ta haɗa tsohuwar ganuwar Kano da wasu wuraren tarihi da ke da alaƙa da ita, ciki har da Dutsen Dala, Kasuwar Kurmi da Fadar Sarkin Kano, a cikin jerin wuraren da Najeriya ta gabatar domin a yi la’akari da su a matsayin wuraren Tarihin Duniya.
Sai dai yana da muhimmanci a bayyana matsayin wannan jerin yadda ya dace: kasancewa a cikin jerin wuraren da aka gabatar wa UNESCO, wato Tentative List, ba daidai yake da samun cikakken matsayin World Heritage Site ba.
Wannan matsayi yana nuna cewa wuraren suna da muhimmancin tarihi da al’adu da ya cancanci a yi nazari a kansu, amma bai kamata a yi iƙirarin cewa Kasuwar Kurmi ta samu cikakken matsayin UNESCO World Heritage Site ba bisa wannan takarda kaɗai.
ME YA KAMATA A YI DOMIN KARE WANNAN GADO?
Kare kasuwar tarihi yana buƙatar fiye da tunawa da shekarar da aka kafa ta. Yana buƙatar tattara bayanai, adana tarihi da kuma fahimtar bukatun masu gudanar da kasuwar a yau.
Daga cikin matakan da za su iya taimakawa akwai:
1. Tattara tarihin baka daga tsofaffin ’yan kasuwa da iyalan da suka daɗe suna sana’a a kasuwar.
2. Rubuta tarihin sana’o’in gargajiya da kayayyakin da suka shahara a sassan kasuwar.
3. Adana hotuna da takardun tarihi da ke nuna yadda kasuwar ta sauya.
4. Gudanar da bincike kan halin da kasuwar take ciki a yanzu, ciki har da gine-gine, tsarin cinikayya da bukatun ’yan kasuwa.
5. Haɗa hukumomin al’adu, masana tarihi da ’yan kasuwa wajen tsara hanyoyin kare muhimmancin kasuwar ba tare da hana ci gaban sana’o’i ba.
Waɗannan shawarwari ne da suka dace da muhimmancin kasuwar. Ba su nufin cewa an riga an tabbatar da cewa dukkan matsalolin da aka lissafa suna faruwa a kasuwar a halin yanzu ba. Wannan yana buƙatar sabon bincike na kai-tsaye.
ABIN DA KASUWAR KURMI KE KOYA MANA
Tarihin Kasuwar Kurmi yana nuna cewa tattalin arziki da al’adu suna da alaƙa sosai. Sana’o’in gargajiya sun samar da kayayyaki; kasuwanni sun ba da damar sayar da su; hanyoyin cinikayya kuma sun haɗa Kano da sauran yankuna.
Haka kuma, tarihin kasuwar yana tunatar da mu muhimmancin rubuta abubuwan da al’umma ta gada. Idan ba a tattara labaran tsofaffin ’yan kasuwa, bayanan sana’o’i da shaidun tarihi ba, akwai yiwuwar wasu muhimman bayanai su ɓace tare da mutanen da suka san su.
Saboda haka, kiyaye Kasuwar Kurmi yana nufin kiyaye wani ɓangare na tarihin tattalin arziki, sana’o’i da zamantakewar Kano.
KAMMALAWA
Kasuwar Kurmi tana daga cikin muhimman alamomin tarihin kasuwancin Kano. Bayanan hukuma sun danganta kafa kasuwar da zamanin Muhammadu Rumfa a ƙarni na 15, yayin da tarihin baka ya nuna cewa ana iya samun wata tsohuwar hanyar cinikayya a yankin kafin tsara kasuwar a matsayinta na yanzu.
Abin da binciken ya tabbatar shi ne muhimmancin kasuwar a tarihin Kano da kuma rawar da ta taka a cinikayya da sana’o’in gargajiya. Amma cikakken tarihin farkonta da kuma yanayin da take ciki a yau suna buƙatar ƙarin tattara bayanai da bincike.
Kiyaye irin wannan gado ba aikin gwamnati kaɗai ba ne. Masu sana’a, ’yan kasuwa, masana tarihi da al’umma baki ɗaya suna da rawar da za su taka.
KOWA YA BAR GIDA! domin mu san inda muka fito, mu fahimci abin da muka gada, kuma mu san abin da ya dace mu bar wa waɗanda za su zo bayanmu.
ALFIJIR LABARAI
Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce
MAJIYOYIN BINCIKE
1. Gwamnatin Jihar Kano — A Brief History of our City:
2. UNESCO World Heritage Centre — Ancient Kano City Walls and Associated Sites:
https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5171/
3. Trust Radio — “Kurmi: Inside Kano’s oldest market”, 24 Janairu 2026:
https://trustradio.com.ng/en/kurmi-inside-kanos-oldest-market/
BAYANIN EDITHA
An bambanta bayanan hukuma da tarihin baka, an kuma guji gabatar da abubuwan da ba a tabbatar da su ba a matsayin tabbatattun hujjoji. Rahoton ya mayar da hankali kan tarihin kasuwar da muhimmancinta, ba tare da ƙirƙirar bayanai kan halin da take ciki a yanzu ba.
📢 KU BI ALFIJIR LABARAI
Ku kasance tare da Alfijir Labarai / Alfijir News domin samun sahihan labarai, rahotanni, bincike da muhimman bayanai daga Kano, Najeriya da duniya.
📩 TUNTUƁA DA HAƊIN GWIWA
Kira/WhatsApp: +234 803 207 7835
🌐 KAFAFEFENMU
X: https://twitter.com/Musabestseller?s=09
Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=100089640289165
Threads: https://www.threads.net/@alfijirlabarai
YouTube: https://www.youtube.com/@BestsellerChannel12
Instagram: https://www.instagram.com/musa_bestseller?utm_source=qr&r=nametag
📲 WhatsApp Group:
https://chat.whatsapp.com/Ilj1iz8v3sa3nBfrCz9U6f
ALFIJIR LABARAI MEDIA SERVICES
Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce
© 2026 Alfijir Labarai Media Services
