KOWA YA TUNA BARA!
FITOWA TA 11
Bincike na musamman na Alfijir Labarai
Lafiya tana daga cikin muhimman ginshiƙan ci gaban al’umma. Amma a Najeriya, matsalolin samun kulawar lafiya, magunguna, rigakafin yara da ingancin cibiyoyin lafiya sun daɗe suna zama ƙalubale.
A wannan fitowa ta shirin KOWA YA TUNA BARA!, Alfijir Labarai ta binciki bayanan kasafin kuɗi da takardun tarihi domin fahimtar abin da aka tsara a fannin lafiya a zamanin mulkin Janar Sani Abacha, daga 1993 zuwa rasuwarsa a Yuni 1998.
KASAFIN LAFIYA: ME ALKALUMAN SUKA NUNA?
Bayanan Asusun Ba da Lamuni na Duniya (IMF) kan kasafin kuɗin gwamnatin tarayya sun nuna waɗannan alkaluma na fannin lafiya:
1993 — ₦2.568 biliyan
1994 — ₦2.843 biliyan
1995 — ₦4.633 biliyan
1996 — ₦4.835 biliyan
1997 — ₦6.718 biliyan
1998 — ₦13.641 biliyan
Madogara: IMF, Nigeria: Statistical Appendix, jadawalin kasafin kuɗin gwamnati bisa fannoni.
Alkaluman sun nuna cewa kasafin da aka tsara wa fannin lafiya ya ƙaru a tsakanin 1993 da 1998, musamman a shekarar 1998.
Amma akwai bambanci mai muhimmanci tsakanin kuɗin da aka ware a kasafi da kuɗin da aka kashe a zahiri. Haka kuma, ƙarin adadin naira kaɗai ba ya tabbatar da cewa ingancin kulawar lafiya ya ƙaru daidai da wannan ƙarin.
A shekarar 1998, an tsara kusan ₦5.334 biliyan domin ayyukan yau da kullum, yayin da aka ware ₦8.307 biliyan domin ayyukan jari. Waɗannan alkaluma na kasafin da aka tsara ne; ba su tabbatar da cewa an kashe duk kuɗin ko an kammala ayyukan da aka yi niyyar aiwatarwa ba.
Haka kuma, kasafin 1998 ya shafi shekara gaba ɗaya, duk da cewa Janar Abacha ya rasu a watan Yuni. Saboda haka, ba za a jingina dukkan abin da ya faru a wannan shekarar ga gwamnatinsa kaɗai ba.
RIGAKAFIN YARA: ME HUJJOJIN SUKA NUNA?
Rahoton World Bank kan tsarin lafiya a Najeriya ya bayyana cewa ayyukan rigakafi sun samu koma baya bayan matakin da aka cimma a shekarar 1990.
Rahoton ya tattauna matsalolin tallafi, ƙarancin alluran rigakafi, rashin daidaituwar ayyukan hukumomi, ƙarancin wayar da kan al’umma da matsalolin kayan adana alluran rigakafi.
Bayanan binciken NDHS na 1999 sun nuna cewa kashi 17 cikin ɗari na yaran da shekarunsu suka kai watanni 12 zuwa 23 ne suka kammala dukkan rigakafin da ake buƙata, idan aka kwatanta da kashi 30 cikin ɗari a 1990.
Wannan yana nuna cewa matsalar rigakafin yara ta ci gaba da kasancewa babbar ƙalubale. Sai dai alkaluman 1999 sun zo ne bayan ƙarshen mulkin Abacha, saboda haka ba za a ɗauke su a matsayin ma’aunin sakamakon gwamnatinsa kaɗai ba.
DOKAR RIGAKAFI TA 1997
A shekarar 1997, an kafa National Programme on Immunisation (NPI) ta hanyar doka domin gudanar da ayyukan rigakafi a ƙasa baki ɗaya.
Ayyukan shirin sun haɗa da tallafa wa jihohi da ƙananan hukumomi da allurai, sirinji, kayan adana allurai da horar da ma’aikatan lafiya, tare da sa ido kan ayyukan rigakafi.
Wannan yana tabbatar da cewa an samar da tsarin doka na musamman domin gudanar da shirin rigakafi a shekarar 1997. Amma kafa hukuma ko dokar gudanarwa ba ya tabbatar da cewa an samar da isassun allurai a dukkan wurare ko kuma an yi wa dukkan yaran da suka cancanta rigakafi.
SHIN AN GINA ASIBITOCI KO CIBIYOYIN PHC?
A wannan mataki na bincike, ba mu samu isassun takardun farko da za su tabbatar da cikakken jerin asibitoci ko cibiyoyin kula da lafiya matakin farko da aka fara ko aka kammala a tsakanin 1993 da 1998, tare da farashin ayyukan da ranar kammalawa.
Saboda haka, ba za mu danganta wani asibiti ko cibiyar lafiya ga gwamnatin Abacha ba sai an samu takardun hukuma da suka tabbatar da lokacin fara aikin, kuɗin da aka kashe da matsayin kammalawarsa.
Haka kuma, hukumar National Primary Health Care Development Agency (NPHCDA) ta wanzu kafin Abacha ya hau mulki. Don haka, ba daidai ba ne a ce gwamnatinsa ce ta kafa hukumar.
Abin da ya kamata a tantance shi ne yadda aka tallafa wa ayyukan hukumar a waɗannan shekaru da kuma sakamakon da aka samu.
ABIN DA HUJJOJIN SUKA TABBATAR
Bincikenmu ya tabbatar da muhimman abubuwa uku.
Na farko, kasafin kuɗin da aka tsara wa fannin lafiya ya ƙaru tsakanin 1993 da 1998.
Na biyu, rigakafin yara ya fuskanci manyan ƙalubale a shekarun 1990, ciki har da ƙarancin allurai da matsalolin isar da ayyuka ga al’umma.
Na uku, an samar da tsarin doka na musamman domin gudanar da ayyukan rigakafi a shekarar 1997.
Sai dai hujjojin da muka samu ba su isa su tabbatar da cewa ƙarin kasafin ya haifar da gagarumin inganci a dukkan cibiyoyin lafiya ba, ko kuma a danganta takamaiman ayyukan asibiti ga gwamnatin Abacha ba tare da ƙarin takardu ba.
KAMMALAWA
Tarihin fannin lafiya a zamanin Janar Sani Abacha ba za a iya auna shi da yawan kuɗin kasafi kaɗai ba.
Ana buƙatar sanin kuɗin da aka kashe a zahiri, ayyukan da aka kammala, wadatar magunguna da alluran rigakafi, da kuma yawan mutanen da suka samu ingantacciyar kulawar lafiya.
Sakamakon wannan bincike shi ne cewa kasafin da aka tsara wa fannin lafiya ya ƙaru, kuma an kafa tsarin doka na musamman kan rigakafi a 1997. Amma har yanzu ana buƙatar ƙarin takardun tarihi domin tabbatar da ainihin sakamakon ayyukan asibitoci da cibiyoyin PHC a zamanin Abacha.
Alfijir Labarai za ta ci gaba da bambanta abin da aka yi alkawari, abin da aka ware wa kuɗi da abin da hujjoji suka tabbatar an aiwatar.
MADOGARAI
1. International Monetary Fund (IMF) — Nigeria: Statistical Appendix.
https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2000/006/article-A001-en.xml
2. World Bank — Rahoto kan tsarin lafiya a Najeriya da ƙalubalen rigakafi.
https://documents1.worldbank.org/curated/en/199231468288984855/pdf/341770v20NG.pdf
3. National Programme on Immunisation Act, 1997, No. 12.
https://placng.org/lawsofnigeria/view2.php?sn=333
4. National Library of Nigeria — Jawabin kasafin kuɗin Janar Sani Abacha na 1996.
https://nigeriareposit.nln.gov.ng/items/f6094ffb-0e0a-48b9-90f5-7ae16691e707
Alfijir Labarai — Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce
📢 FOLLOW ALFIJIR LABARAI
Stay connected with Alfijir Labarai / Alfijir News for credible news, reports, investigative journalism, and important updates from Kano, Nigeria, and around the world.
📩 CONTACT US & PARTNERSHIP ENQUIRIES
Call/WhatsApp: +234 803 207 7835
🌐 OUR SOCIAL MEDIA PLATFORMS
X: https://twitter.com/Musabestseller?s=09
Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=100089640289165
Threads: https://www.threads.net/@alfijirlabarai
YouTube: https://www.youtube.com/@BestsellerChannel12
Instagram: https://www.instagram.com/musa_bestseller?utm_source=qr&r=nametag
📲 JOIN OUR WHATSAPP GROUP
https://chat.whatsapp.com/Ilj1iz8v3sa3nBfrCz9U6f
ALFIJIR LABARAI MEDIA SERVICES
Truth • Timeliness • Trust
© 2026 Alfijir Labarai Media Services
