Miliyoyin Kuɗi a Siyasa: Shin INEC Za Ta Iya Hana Wuce Iyakokin Kuɗin Kamfen?

IMG 161743 161126 1794842278695

MU LEKA HUKUMAR ZAƁE

FITOWA TA 10

Mu Bincika. Mu Tambaya. Mu Bayyana Abin da Dokar Zaɓe Ta Ce.

A duk lokacin da zaɓe ya gabato a Najeriya, ana ganin yadda ’yan siyasa da jam’iyyun siyasa ke kashe kuɗi wajen tallata ’yan takara, shirya taruka, buga fastoci, tallan kafafen yaɗa labarai da gudanar da sauran harkokin kamfen.

Sai dai akwai wata muhimmiyar tambaya da ya kamata ’yan Najeriya su yi: Shin akwai iyakar kuɗin da ɗan takara zai iya kashewa wajen neman mulki? Shin akwai iyakar gudummawar da mutum ko kamfani zai iya bayarwa ga ɗan takara ko jam’iyya? Kuma wa ke da alhakin tabbatar da cewa an bi waɗannan ƙa’idoji?

Dokar Zaɓe ta 2026 ta tanadi iyakokin kuɗin da ’yan takara za su iya kashewa, ta ba Hukumar Zaɓe Mai Zaman Kanta ta Ƙasa (INEC) ikon sanya iyaka kan gudummawar kuɗi, sannan ta wajabta wa jam’iyyun siyasa bayyana bayanan kuɗaɗen da suka samu da kuma waɗanda suka kashe.

A wannan fitowa, Alfijir Labarai ta yi nazari kan waɗannan tanade-tanade domin fahimtar rawar da INEC take takawa wajen tabbatar da gaskiya da riƙon amana a harkokin kuɗin siyasa.

1. Nawa ɗan takara zai iya kashewa a zaɓe?

Sashe na 92(2) zuwa (7) na Dokar Zaɓe ta 2026 ya bayyana iyakar kuɗin da ɗan takara zai iya kashewa, gwargwadon matsayin da yake nema.

Ga yadda dokar ta tsara:

Matsayin da ake takara| Iyakar kuɗin kamfen
Shugaban Ƙasa| ₦10,000,000,000
Gwamna| ₦3,000,000,000
Sanata| ₦500,000,000
Ɗan Majalisar Wakilai| ₦250,000,000
Ɗan Majalisar Dokokin Jiha| ₦100,000,000
Shugaban Ƙaramar Hukuma ta Yankin FCT| ₦100,000,000
Kansila a Yankin FCT| ₦10,000,000

Waɗannan su ne iyakokin kuɗin da doka ta amince ɗan takara ya kashe a zaɓen da yake nema.

Wannan yana nufin cewa ɗan takara ba shi da damar kashe duk abin da yake da shi ba tare da la’akari da wannan iyaka ba.

Sai dai akwai wata muhimmiyar tambaya: ta yaya INEC za ta tantance ainihin kuɗin da ɗan takara ya kashe, musamman idan aka yi amfani da wasu mutane, ƙungiyoyi ko kamfanoni wajen biyan kuɗaɗen ayyukan kamfen?

2. Shin mutum ko kamfani zai iya ba ɗan takara kuɗi marar iyaka?

A’a. Sashe na 92(8) na Dokar Zaɓe ta 2026 ya bayyana cewa mutum ko wata ƙungiya ba za ta bayar da gudummawar da ta wuce ₦500,000,000 ga ɗan takara ba.

Wannan yana nufin cewa ko da mutum yana da kuɗi masu yawa, doka ta sanya iyaka kan adadin da zai iya bayarwa ga ɗan takara guda.

Haka kuma, Sashe na 91 ya ba INEC ikon sanya iyaka kan adadin kuɗi ko kadarorin da mutum zai iya bayarwa ga jam’iyyar siyasa ko ɗan takara, tare da neman bayanai kan adadin gudummawar da kuma tushen kuɗin.

Yana da muhimmanci a bambanta waɗannan tanade-tanade: iyakar ₦500,000,000 da Sashe na 92(8) ya ambata ta shafi gudummawar da aka bai wa ɗan takara. Gudummawar da ake bai wa jam’iyya kuwa tana ƙarƙashin ikon INEC na sanya iyaka bisa Sashe na 91 da sauran ƙa’idojin da suka dace.

Wannan tanadi yana da muhimmanci wajen hana ɓangare guda mallakar tasiri fiye da kima a harkokin siyasa ta hanyar zuba kuɗi.

3. Shin jam’iyya za ta iya karɓar gudummawar da ba a san wanda ya bayar ba?

A’a. Sashe na 94(1) na Dokar Zaɓe ta 2026 ya hana jam’iyyar siyasa karɓa ko riƙe duk wata gudummawar kuɗi ko kadarori da ba a san wanda ya bayar ba.

Sashe na 94(2) kuma ya wajabta wa jam’iyyun siyasa su riƙa adana bayanan duk gudummawar kuɗi da kadarorin da suka samu.

Haka kuma, idan gudummawar mutum ko wata ƙungiya ta wuce ₦100,000,000, dole ne jam’iyyar ta rubuta sunan mai bayarwa da adireshinsa a cikin bayanan gudummawar.

Wannan yana nuna cewa bai kamata jam’iyya ta karɓi kuɗi kawai ba tare da sanin wanda ya bayar da kuma adana bayanansa ba.

A nan akwai tambayar da ta shafi jama’a: Shin INEC tana da cikakken tsarin tantance bayanan masu bayar da gudummawa, ko kuwa tana jiran jam’iyyun su gabatar da bayanan da suka rubuta da kansu?

4. Wane nauyi INEC take da shi wajen binciken kuɗin jam’iyyu?

Sashe na 90(1) na Dokar Zaɓe ta 2026 ya wajabta wa kowace jam’iyyar siyasa gabatar wa INEC da cikakken bayanin kadarorinta, basussukanta, hanyoyin samun kuɗaɗenta da yadda ta kashe su a cikin rahoton kuɗin shekara.

Sashe na 90(3) ya ba jami’in da INEC ta ba izini a rubuce damar duba bayanan kuɗi da asusun da aka tantance na jam’iyyar, tare da neman bayanai kan gudummawar da jam’iyyar ta karɓa.

Abin da ya fi muhimmanci shi ne Sashe na 90(4): INEC tana da alhakin wallafa rahoton binciken da aka gudanar a jaridun ƙasa guda biyu da kuma shafinta na intanet cikin kwanaki 30 bayan samun sakamakon binciken.

Wannan tanadi yana da nufin tabbatar da cewa jama’a ba su kasance cikin duhu game da yadda jam’iyyun siyasa ke samun kuɗaɗensu da yadda suke amfani da su ba.

5. Yaushe jam’iyya za ta gabatar da rahoton kuɗin zaɓe?

Sashe na 93(3) ya tanadi cewa jam’iyyar siyasa da ta shiga zaɓe za ta gabatar wa INEC da rahoton kuɗin da ta kashe a zaɓen, wanda aka tantance, cikin watanni shida bayan zaɓe.

Dole ne rahoton ya kasance yana ɗauke da sa hannun masu binciken asusun jam’iyyar da shugaban jam’iyyar, tare da takardar rantsuwa da ke tabbatar da sahihancin bayanan da aka gabatar.

Sashe na 93(5) ya kuma bayyana cewa rahoton zai nuna adadin kuɗin da aka kashe, abubuwan da aka kashe a kansu da kuma darajar kayayyaki ko ayyukan da aka samu domin gudanar da zaɓe.

Bugu da ƙari, Sashe na 93(6) ya wajabta wa jam’iyyar ta wallafa rahoton da ta gabatar wa INEC aƙalla jaridun ƙasa guda biyu da kuma shafin intanet na jam’iyyar.

Sashe na 93(8) kuma ya wajabta wa INEC samar da waɗannan rahotanni domin jama’a su iya duba su a hedikwatar hukumar da ofisoshinta na jihohi. Rahotannin za su ƙunshi sunaye, adireshi, sana’o’i da adadin gudummawar da masu bayarwa suka bayar.

Wannan dama ce ga ’yan jarida, ƙungiyoyin sa ido da sauran jama’a su bincika yadda aka gudanar da harkokin kuɗin kamfen.

6. Mene ne hukuncin wanda ya karya dokar?

Dokar ta tanadi hukunci daban-daban dangane da irin laifin da aka aikata.

– Wuce iyakar kuɗin kamfen: Ɗan takarar da ya aikata laifin da gangan, bisa Sashe na 92(9), zai iya fuskantar tara da ta kai kashi ɗaya cikin ɗari na iyakar kuɗin da doka ta amince da shi, ko zaman gidan yari har zuwa watanni 12, ko duka biyun.

– Bayar da gudummawar da ta wuce iyaka: Mutumin da ya bayar da gudummawar da ta wuce iyakar da Sashe na 92(8) ya tanada, bisa Sashe na 92(10), zai iya fuskantar tara har sau biyar na kuɗin da ya bayar sama da iyakar.

– Rashin gabatar da rahoton kuɗin zaɓe: Jam’iyyar da ta kasa gabatar da rahoton kuɗin zaɓenta yadda Sashe na 93(3) ya tanada, za ta iya fuskantar tara har ₦10,000,000.

– Jinkirta gabatar da sahihin rahoto: Idan jam’iyya ta kasa gabatar da sahihin rahoto cikin wa’adin da aka tanada, kotu na iya sanya ƙarin tara har ₦1,000,000 a kowace rana bayan wa’adin ya cika, har sai an gabatar da rahoton.

– Wuce iyakar kuɗin da jam’iyya za ta kashe: Sashe na 93(7) ya tanadi tara har ₦10,000,000 da kwace kuɗin da ya wuce iyakar da aka amince da ita.

Wannan yana nuna cewa dokar ba ta tsaya ga kafa iyaka kawai ba; ta kuma tanadi hukunci ga waɗanda suka karya tanade-tanaden.

7. Shin kuɗin kamfen da aka kashe kafin sanar da zaɓe suna cikin lissafi?

Wannan tambaya tana da muhimmanci saboda wasu ’yan siyasa kan fara tallata kansu tun kafin INEC ta fitar da sanarwar gudanar da zaɓe.

Sashe na 93(1) ya bayyana cewa kuɗin zaɓen jam’iyya su ne kuɗaɗen da ta kashe daga ranar da INEC ta bayar da sanarwar gudanar da zaɓe har zuwa ranar kaɗa ƙuri’a.

Wannan tanadi yana da muhimmanci wajen tantance kuɗaɗen da jam’iyya ta kashe a lokacin zaɓe.

Sai dai, akwai buƙatar ƙarin bincike kan yadda INEC ke bambance tallan siyasa na yau da kullum, ayyukan jam’iyya da kuma kuɗaɗen da aka kashe domin zaɓen da aka sanar.

Ba za mu iya ɗaukar duk wani tallan ɗan siyasa kafin sanarwar zaɓe a matsayin laifin wuce iyakar kuɗin kamfen ba, ba tare da nazarin ainihin tanadin doka da yanayin kashe kuɗin ba.

8. Babbar tambaya: Shin tsarin sa ido yana aiki yadda ya kamata?

Duk waɗannan tanade-tanade za su yi tasiri ne idan an aiwatar da su yadda ya kamata.

INEC tana da ikon duba asusun jam’iyyu, neman bayanan gudummawa, karɓar rahotannin kuɗin zaɓe da kuma wallafa sakamakon binciken da ta gudanar.

Amma akwai wasu abubuwan da jama’a ke buƙatar sani:

– Shin INEC tana da isassun ma’aikata da ƙwarewar binciken kuɗaɗen siyasa?
– Shin tana duba sahihancin rahotannin da jam’iyyun ke gabatarwa, ko kawai tana karɓarsu ne?
– Shin ana wallafa rahotannin binciken kuɗin jam’iyyu cikin wa’adin da doka ta tanada?
– Shin jama’a za su iya samun waɗannan rahotanni cikin sauƙi?
– Idan aka samu bambanci tsakanin kuɗin da aka bayyana da kuɗin da aka kashe a zahiri, wane mataki ake ɗauka?

Wannan shi ne ainihin abin da ya kamata a bincika kafin a ce tsarin kula da kuɗin siyasa yana aiki yadda ya kamata.

9. Tambayoyin Alfijir Labarai ga INEC

Domin samun cikakken bayani kan yadda hukumar ke aiwatar da waɗannan tanade-tanade, Alfijir Labarai na da waɗannan tambayoyi:

1. Wane tsari INEC ta tanada domin tantance sahihancin kuɗin da ’yan takara da jam’iyyun siyasa suka bayyana?
2. Shin hukumar tana binciken kuɗaɗen da ’yan takara suka kashe ta hannun wasu mutane ko ƙungiyoyin da ke tallafa musu?
3. Nawa ne rahotannin binciken kuɗin jam’iyyun da hukumar ta wallafa bisa Sashe na 90(4) tun bayan fara aiki da Dokar Zaɓe ta 2026?
4. Shin hukumar tana da tsarin da jama’a za su iya amfani da shi wajen samun rahotannin kuɗin kamfen da aka tantance?
5. Wane mataki ake ɗauka idan jam’iyya ta kasa gabatar da rahoton kuɗinta cikin wa’adin da doka ta tanada?
6. Ta yaya INEC ke tantance gudummawar da aka bayar ta hannun wasu mutane ko ƙungiyoyi domin kauce wa iyakar kuɗin da doka ta tanada?
7. Shin hukumar za ta fitar da rahoton yadda ta sa ido kan kuɗin kamfen na zaɓen 2027 domin jama’a su tantance yadda aka bi doka?

Kammalawa: Dimokuraɗiyya ba ta kamata ta zama ta masu kuɗi kawai ba

Kuɗi na da muhimmiyar rawa wajen gudanar da kamfen, amma bai kamata ƙarfin kuɗin ɗan takara ko jam’iyya ya zama hanyar mallakar tsarin dimokuraɗiyya ba.

Dokar Zaɓe ta 2026 ta kafa iyakokin kashe kuɗi, ta tsara yadda za a bayyana masu bayar da gudummawa, sannan ta ba INEC ikon binciken asusun jam’iyyun siyasa da kuma samar da rahotanni ga jama’a.

Sai dai, babban abin tambaya shi ne ko waɗannan tanade-tanade za su kasance a rubuce kawai, ko kuma za a aiwatar da su yadda ya kamata.

Domin zaɓe mai adalci ba ya buƙatar kawai a ƙirga ƙuri’u; yana buƙatar a tabbatar cewa kowa yana da damar shiga gasar siyasa bisa doka, ba tare da kuɗi sun mamaye damar sauran ’yan ƙasa ba.

Alfijir Labarai za ta ci gaba da bibiyar rawar INEC wajen sa ido kan kuɗin siyasa, tare da bayyana abin da doka ta tanada da abin da bincikenmu ya gano.

Tushen bayanai

1. Electoral Act, 2026 — Sashe na 89 zuwa 94.
2. Official Gazette of the Federal Republic of Nigeria, Electoral Act 2026.
3. INEC — Regulations and Guidelines for Political Parties, 2026.
4. Policy and Legal Advocacy Centre (PLAC) — Factsheet: Campaign Finance and Spending Limits under the Electoral Act 2026.

ALFIJIR LABARAI
Accurate • Timely • Trusted

📢 KU BIBIYI ALFIJIR LABARAI

Ku kasance tare da Alfijir Labarai / Alfijir News domin samun sahihan labarai, rahotanni, bincike da muhimman bayanai daga Kano, Najeriya da duniya.

📩 TUNTUƁA DA HAƊIN GWIWA

WhatsApp: +234 0701 111 3809
KIRA: +234 803 207 7835

🌐 KAFAFEFENMU
X: https://twitter.com/Musabestseller?s=09
Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=100089640289165
Threads: https://www.threads.net/@alfijirlabarai
YouTube: https://www.youtube.com/@BestsellerChannel12
Instagram: https://www.instagram.com/musa_bestseller?utm_source=qr&r=nametag

📲 WhatsApp Group:
https://chat.whatsapp.com/Ilj1iz8v3sa3nBfrCz9U6f

ALFIJIR LABARAI MEDIA SERVICES
Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce

© 2026 Alfijir Labarai Media Services

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *