FITOWA TA 9
Za Mu Yi Bincike. Za Mu Yi Tambaya. Sannan Kuma Mu Bayyana Abin Da Doka Ta Ce.
A wasu lokuta, ana samun saɓani tsakanin mai gida da ɗan haya. Wani lokaci ɗan haya ya ƙi biyan haya, wani lokaci kuma mai gida ya yanke shawarar kawo ƙarshen yarjejeniyar haya.
Amma tambayar ita ce: idan mai gida ya yanke shawarar dawo da gidansa, shin zai iya canza makulli, kwashe kayan ɗan haya ko amfani da ƙarfi domin ya fitar da shi?
Shin kasancewar gida mallakin mutum yana ba shi damar korar wanda yake haya a cikinsa a duk lokacin da ya ga dama?
A wannan fitowa, za mu binciki haƙƙin mai gida da na ɗan haya, tare da duba abin da dokar haya ta Jihar Kano da hukuncin kotunan Najeriya suka tanada.
1. SHIN MAI GIDA ZAI IYA KORAR ƊAN HAYA DA ƘARFIN KANSA?
Amsar ita ce, ba zai iya amfani da ƙarfin tuwo wajen korar ɗan haya da yake cikin mallaka bisa doka ba.
Mallakar gida tana ba mutum haƙƙin neman dawo da mallakarsa idan yarjejeniyar haya ta ƙare ko kuma akwai wani dalili da doka ta amince da shi. Amma wannan haƙƙi ba ya ba shi izinin amfani da barazana, ƙarfi ko kwashe kayan ɗan haya ba bisa doka ba.
A shari’ar Eloichin (Nigeria) Ltd v. Mbadiwe (1986), Kotun Ƙoli ta Najeriya ta yi bayani kan illar amfani da ƙarfin kai wajen korar ɗan haya. Kotun ta bayyana cewa doka ba ta goyon bayan mai gida ya shiga ya karɓi gida da kansa ta hanyar da za ta haifar da tauye haƙƙin wanda yake zaune a ciki.
Sai dai wannan shari’ar ta ƙunshi takamaiman tanadin dokar haya ta Lagos, don haka ba za mu ɗauki dukkan tanade-tanaden dokar Lagos a matsayin dokar Kano ba.
2. SHIN DOLE NE MAI GIDA YA SAMU UMARNIN KOTU KAFIN YA KARƁI GIDANSA?
Wannan tambaya tana buƙatar fahimta mai zurfi.
A shari’ar Akinkugbe v. Ewulum Holdings Nigeria Ltd (2008), Kotun Ƙoli ta bayyana cewa mai gida na iya karɓar mallakar gidansa cikin lumana bayan haya ta ƙare bisa doka.
Amma kotun ta kuma bayyana cewa idan mai gida ya yi amfani da ƙarfin kansa wajen korar ɗan haya, musamman a lokacin da ake da buƙata ko ƙara da ke gaban kotu, zai iya zama abin tuhuma kuma ya biya diyya.
Saboda haka, ba daidai ba ne a ce duk lokacin da haya ta ƙare dole sai an samu sabon hukuncin kotu kafin a karɓi gida a kowane yanayi.
Abin da ya fi muhimmanci shi ne:
– Shin haya ta ƙare bisa doka?
– Shin an bi ƙa’idojin sanarwa da suka dace?
– Shin ɗan haya yana da wani haƙƙin ci gaba da zama a gidan?
– Shin akwai ƙara ko umarnin kotu da ke kan gaba?
– Shin mai gida zai iya karɓar gidan cikin lumana ba tare da tauye haƙƙin wani ba?
Idan akwai saɓani kan waɗannan batutuwa, kotu ce za ta iya tantance haƙƙin kowane ɓangare.
3. IDAN ƊAN HAYA YA ƘI BIYAN HAYA, ME MAI GIDA ZAI YI?
Rashin biyan haya na iya zama dalilin da zai sa mai gida ya nemi kawo ƙarshen yarjejeniyar haya da kuma dawo da mallakar gidansa.
Amma ya kamata ya fara da duba yarjejeniyar da aka yi da ɗan haya, ya tantance bashin da ake bin sa, sannan ya bi matakan sanarwa da dokar da ta dace ta tanada.
Matakan da ya dace ya ɗauka sun haɗa da:
1. Tabbatar da adadin kuɗin hayar da ake bin ɗan haya.
2. Duba yarjejeniyar haya da sharuddan da aka amince da su.
3. Bayar da sanarwar da doka ta tanada idan hakan ya zama dole.
4. Neman taimakon kotu idan akwai saɓani ko kuma ɗan haya ya ƙi barin gida bayan cika ƙa’idojin da suka dace.
Rashin biyan haya ba ya ba mai gida izinin kwashe kayan ɗan haya ko amfani da barazana wajen fitar da shi.
4. WANE LOKACI NE SANARWAR BARIN GIDA A JIHAR KANO?
Wannan yana ɗaya daga cikin muhimman batutuwan bincikenmu.
A ƙarƙashin bayanin da aka samo daga Rent Control and Recovery of Residential Premises Law of Kano State 1996, Cap 121, sashe na 8 ya tanadi cewa idan babu yarjejeniya ta musamman tsakanin mai gida da ɗan haya, sanarwar barin gida ga mai haya na shekara ita ce watanni shida.
Wannan bayani an danganta shi da shafi na 84 na kundin dokokin Kano na 1996, kuma wani lauya ya tantance shi a ranar 18 ga Maris 2024.
Amma akwai muhimmin bambanci: tsawon sanarwar na iya bambanta bisa irin yarjejeniyar haya da dokar da ta shafe ta.
Saboda haka, ba za mu ce watanni shida ne ga kowane irin haya ba. Haka kuma, sanarwar barin gida da sanarwar niyyar neman dawo da mallaka ta hanyar kotu abubuwa ne daban-daban.
Ya kamata a tabbatar da cikakken rubutun dokar Kano da yarjejeniyar haya kafin a yanke hukunci kan takamaiman wa’adin da ya dace.
5. IDAN MAI GIDA YA CANZA MAKULLI KO YA KWASHE KAYAN ƊAN HAYA FA?
Wannan batu yana da muhimmanci sosai.
Idan ɗan haya yana zaune a gidan bisa haƙƙin da doka ta amince da shi, mai gida ba zai iya amfani da ƙarfin kansa wajen hana shi shiga gidan ko kwashe masa kaya ba bisa doka ba.
A shari’ar Akinkugbe v. Ewulum Holdings Nigeria Ltd (2008), Kotun Ƙoli ta tabbatar da cewa mai gida da ya yi amfani da ƙarfin kai wajen korar ɗan haya zai iya zama abin biyan diyya.
Haka kuma, shari’ar Ihenacho v. Uzochukwu (1997) ta yi bayani kan yadda korar mutum da ƙarfi da kwashe kayansa za su iya haifar da alhakin shari’a. Sai dai wannan shari’ar ta tattauna dokar Plateau State, don haka ba za mu ɗauki wa’adin sanarwar da ke cikinta a matsayin dokar Kano ba.
Idan ɗan haya ya fuskanci irin wannan hali, ya kamata ya adana yarjejeniyar haya, rasit, saƙonnin waya, hotuna da sauran hujjoji, sannan ya nemi shawarar lauya domin kare haƙƙinsa.
6. SHIN ƊAN HAYA SHI MA YANA DA HAƘƘOƘI?
Eh. Ɗan haya ba ya rasa haƙƙinsa saboda kawai yana zaune a gidan wani.
Yana da haƙƙin a mutunta yarjejeniyar hayar da aka yi da shi, a bi ƙa’idojin doka wajen kawo ƙarshen hayar, kuma kada a yi masa korar da ta saɓa wa tsarin doka.
Haka kuma, mai gida yana da haƙƙin karɓar hayarsa bisa yarjejeniya, kula da kadararsa da neman dawo da mallakar gidansa idan ya cika ƙa’idojin da doka ta tanada.
Manufar doka ita ce kare haƙƙin ɓangarorin biyu, ba fifita ɗaya a kan ɗaya ba.
7. ME YA KAMATA JAMA’A SU FAHIMTA?
Ya kamata mai gida ya fahimci cewa mallakar gida ba yana nufin zai iya amfani da ƙarfin kansa wajen korar ɗan haya ba.
Haka kuma, ɗan haya ya fahimci cewa kasancewarsa a gidan wani ba yana nufin zai iya ƙin biyan haya ko ƙin bin yarjejeniyar da suka yi ba.
Dole ne ɓangarorin biyu su mutunta yarjejeniya da dokar da ta shafe su.
Idan aka samu saɓani, akwai hanyoyin shari’a da aka tanada domin warware shi.
Kare haƙƙin ɗan haya ba yana nufin hana mai gida karɓar gidansa ba ne. Haka kuma, kare haƙƙin mai gida ba yana nufin ba shi damar korar ɗan haya da ƙarfin tuwo ba ne.
TAMBAYARMU GA MASU KARATU
Idan mai gida ya canza makullin gidansa saboda yana son ɗan haya ya fita, ba tare da bin tsarin doka ba, wane mataki kuke ganin ya kamata ɗan haya ya ɗauka?
Shin kuna ganin jama’a sun san haƙƙoƙinsu da nauyin da ke kansu wajen yarjejeniyar haya?
Ku bayyana ra’ayoyinku cikin mutunta juna, bisa doka da hujjoji.
MADOGARAR BINCIKE
1. Rent Control and Recovery of Residential Premises Law of Kano State 1996, Cap 121 — bayanin sashe na 8 kan sanarwar barin gida ga mai haya na shekara.
2. Eloichin (Nigeria) Ltd v. Mbadiwe (1986) — Kotun Ƙoli ta Najeriya.
3. Ihenacho v. Uzochukwu (1997) — Kotun Ƙoli ta Najeriya.
4. Akinkugbe v. Ewulum Holdings Nigeria Ltd (2008) — Kotun Ƙoli ta Najeriya.
📢 KU BIBIYI ALFIJIR LABARAI
Ku kasance tare da Alfijir Labarai / Alfijir News domin samun sahihan labarai, rahotanni, bincike da muhimman bayanai daga Kano, Najeriya da duniya.
📩 TUNTUƁA DA HAƊIN GWIWA
WhatsApp: +234 0701 111 3809
KIRA: +234 803 207 7835
🌐 KAFAFEFENMU
X: https://twitter.com/Musabestseller?s=09
Facebook: https://www.facebook.com/profile.php?id=100089640289165
Threads: https://www.threads.net/@alfijirlabarai
YouTube: https://www.youtube.com/@BestsellerChannel12
Instagram: https://www.instagram.com/musa_bestseller?utm_source=qr&r=nametag
📲 WhatsApp Group:
https://chat.whatsapp.com/Ilj1iz8v3sa3nBfrCz9U6f
ALFIJIR LABARAI MEDIA SERVICES
Gaskiya • Kan Lokaci • Amintacce
© 2026 Alfijir Labarai Media Services
